Стилски фигури

Од правописот на македонскиот литературен јазик

Удвојување на согласките

Ако согласките што се нашле во непосреден допир се наоѓаат меѓу две самогласки, се удвојуваат, а ако не се меѓу две самогласки, не се удвојуваат.

• Согласките меѓу две самогласки се удвојуваат: нај+јак = најјак, раз+зелени = раззелени; од+далечи = оддалечи.
• Истите согласки кога не се меѓу две самогласки, не се удвојуваат: без+звучен = безвучен, без+смртен (кај без- согласката з се едначи по звучност и добиваме бес-) = бесмртен 

Исклучок од ова правило се префиксите:

• ис- (исели, исвири), и
• рас- (расели, раскока),

кои никогаш не се удвојуваат, без разлика дали се или не се меѓу две самогласки, како и

• префиксот против-, кој секогаш се удвојува: противвредност, противвладин.

Пишување удвоени согласки 

Во многу случаи поради јасната граница меѓу деловите од зборот или за да се разликуваат по своето значење не дошло до слевање на согласките, односно ги пишуваме со две согласки:

а) удвоени согласки се пишуваат кај согласките з, с, во префиксираните зборови со без-, из-, раз-:

• со две самогласки меѓу двете исти согласки: беззабен, беззаконие, беззаштитен, иззаборави, иззавитка, иззакачи, иззалепи, иззимува, раззаби, раззелени, разземе, раззори,
• НЕ се удвојува кога нема две самогласки: безвучен, безначаен, безлобен;
• по едначењето по звучност, меѓу две самогласки: бессемен, бессилен, бессовесен, бессодржаен, бессолен, бессолзен, бессоница, бессочен, обессилен,
• НЕ се удвојуваат по едначењето по звучност кога не се меѓу две самогласки: бесмртен, бесмислен, бесрамен, бестрашен, бестрастен.

б) Согласките д, т, се пишуваат удвоено во сложените зборови со префиксите: од-, над-, под-, пред-.

• оддава, оддалеку, оддалечи, оддел, одделение, оддесно, оддивне, оддипли, оддиши, оддолжи,
• наддава, наддаде, наддели,
• поддава, поддаде, поддржи, поддувне,
• оттаму, оттогаш, оттука, оттури, оттурне,
• поттекст, поттик, потточка, поттура,
• наттрча

в) Удвоено т се пишува и во членската форма на именките од женски род што завршуваат на -т:

• животта, потта, пролетта, смртта;

исто така, и кај челуваната форма на броевите:

• петте, деветте, десетте, единаестте, дваесетте; петти(от), деветти(от).

г) Двојно ј се пишува во суперлативната форма кај придавките кои започнуваат со ј-:

• најјак, најјасен, најјадар, најјужен;

и кај именките: најјунак.

д) Удвоено м се пишува кај бројните форми:

• седуммина, осуммина.

ѓ) Удвоено л се пишува во неколку зборови:

јамболлија (покрај: јамболија), каллив, бакаллак.

Слејување удвоени согласки

Кога меѓу две исти согласки, во составот од два дела на зборот (претставка или наставка) нема две самогласки, тогаш тие се слејуваат во една. Како и кај исклучоците со префиксите: ис- и рас-.

Такви примери се: 

а) Со претставки (префикси)

• бестрастен, иседи, исекне, исече, исели, иситни, исуче, расади, расее, раседла, расече.

б) Со наставки (суфикси)

• руски, воена, камена, пламена, опозициона, ротациона.

в) Кај именките на -ст во членуваната форма:

• болест – болеста, жалоста, радоста,
• и бројот шест — шесте.
  

  Пишување датуми

  Датум (дата) означува точно определено календарско време.
  Во македонскиот јазик датумите се пишуваат по овој редослед: ден, месец, година.
  Според Правописот, датумите може да се напишат на неколку начини.
• Сите броеви за означување ден, месец и година да се напишат со арапски цифри.

На пример: 3.3.2019 година
а) Зад броевите што означуваат ден и месец се пишува точка.
б) Нема белина (не се остава празно место) меѓу денот, месецот и годината.
в) Деновите и месеците не се пишуваат со 0 (нула) пред едноцифрениот број.
НЕ: 03.03.2019 г. Овој начин е дозволен само во администрацијата и книговодството.

2. Месецот може да го напишеме со римски број.

На пример: 3.III 2019
а) Зад бројот со кој сме го означиле денот пишуваме точка и не оставаме белина.
б) Зад римскиот број со кој сме го означиле месецот не се пишува точка и има белина.

3. Месецот може да го напишеме со зборови.

На пример: 3 март 2019
а) Во овој случај не пишуваме точка ни зад бројот што означува ден.
 

• Зад бројот што ја означува годината (2019) може да напишеме ‘година’ или скратено: г. или год.

На пример: 2019 година, 2019 год., 2019 г.
 

Означување временски период

За означување временски период ги употребуваме предлозите: од и до. Наместо предлозите може да ставиме црта (—).
Според Правописот, не се дозволува комбинирање на предлозите со цртата. Односно, не може да се употреби ‘од’, а само наместо ‘до’ да ставиме црта.
На пример: од вторник до четврток;
или: вторник – четврток;
НЕ: од вторник – четврток.

• Кај цртата има белини од двете страни.

На пример:
18  ̶  21 март
Блаже Конески (1921 – 1993).

• Римски систем за бележење броеви

  Значење на римските броеви

  • Основни знаци за запишување броеви според римскиот систем на бележење се иницијални (големи) латинични букви кои имаат бројна вредност. Таа е еднаква на бројната вредност изразена со следниве арапски цифри: I = 1, V = 5, X = 10, L = 50, C = 100, D = 500 и M = 1000.
  • Римските броеви се составуваaт и се толкуваат на тој начин што вредноста на знаците се брои од лево на десно, од поголемата вредност кон помалата.
  • Ако знакот на помалата вредност е напишан од левата страна на знакот со поголема вредност, во тој случај неговата вредност се одзема од вредноста на знакот со поголема вредност:

   
  I = 1, II = 2, III =3, IV = 4, V = 5, VI = 6, VII =7 , VIII =8, IX = 9, X = 10,
  XI = 11, XII = 12, XIII = 13, XIV = 14, XV = 15, XVI = 16, XVII = 17, XVIII = 18, XIX = 19, XX = 20, L = 50, IL = 49, LI = 51, LVIII = 58, LIX = 59,
  C = 100, CI = 101, CIC = 199, D = 500, CD = 400, DCCVI = 706, M = 1000, MCMLXXIV = 1974, MMXV = 2015
   
  

  • Римските броеви се нижат најмногу до три исти знаци (VIII), но се јавуваат и низи од четири исти знаци: DCCCC.

   
  

  Употреба на римските броеви

  Со римските знаци се бележат редни бројни придавки кои се користат во:
  

  • личните имиња (Филип II, Александар III Македонски, Аминта III).
  • бележењето на месеците кај датумите (12.I 1968, 23.X 1996).
  • стручните изрази: I активен партицип на презентот, II сигматски аорист, III конјугација и сл.

  • бележењето на годиштето (кај весници, списанија и сл.). Сп.: Македонски јазик LXIV, 2013, 147–158, Литературен збор LX, 4–6, Скопје 2013.
  • во обележувањето на страниците и на посебните оддели во книгите (поглавја, свески и сл.). Сп.: Предговор I – XXV стр., Толковен речник на македонскиот јазик. ред. Кирил Конески. Скопје: ИМЈ (том I (а–Ж), 2003, том II (З–К), 2005, том III (л–О), 2006, том IV (П), 2008, том V (р–С), 2011, том VI (т–Ш) 2014).
  • во обележувањето на годините најчесто кога настанала некоја градба, институција или уметничко дело, на пример: Вила Лела MCMXXIV, Велес.
  • во наслови на семинари, конгреси, научни симпозиуми, собири, конференции и сл.: XLVI меѓународен семинар за македонски јазик, литература и култура.
  • за означување настани од историско значење: MCMIII (1903), II светска војна, I балканска војна.

    Материјалите се преземени од станата на makedonskijazik.mk